Kraków Niepodległy –

przewodnik szlakiem

miejsc związanych

z niepodległością w Krakowie

Gabriel Szuster | Jan Cięciak

Stowarzyszenie Maj77

Kraków 2018

Spis treści

1. Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 27

2. Stacja kolejowa w Płaszowie

3. Willa Wisłockich przy placu Lasoty 3

4. Koszary przy ul. Kalwaryjskiej – plac Niepodległości

5. Dawne C.K. Gimnazjum Podgórskie

6. Zajazd pod Świętym Benedyktem

7. Siedziba dawnego C.K. Sądu w Podgórzu

8. Rynek Podgórski

9. Podgórskie mosty na Wiśle: most Krakusa (tzw. trzeci most) i most Podgórski (tzw. stary most)

10. Pomnik Grunwaldzki

11. Dawne koszary przy ul. Siemiradzkiego

12. Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego

13. Militärkommando – ul. Stradomska 12–14

14. Collegium Novum

15. Nieistniejący odwach na Rynku Głównym

16. Pałac Wielopolskich

17. Lotnisko w Rakowicach

Wykaz źródeł i literatury

Informacje

Szanowni Państwo,

Oddajemy do Państwa rąk przewodnik „Kraków Niepodległy”.

W 100. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości chcemy spojrzeć na tę historyczną chwilę z krakowskiego punktu widzenia. Dlatego Stowarzyszenie Maj77 przygotowało przewodnik, który poprowadzi Państwa po krakowskich miejscach związanych z wydarzeniami z października 1918 r. Duży nacisk położyliśmy na graficzną stronę wydawnictwa: poprzez archiwalne zdjęcia i dokumenty z epoki chcemy pokazać nasze miasto sprzed stu lat i oddać jego niepowtarzalny klimat. Mamy nadzieję, że dzięki temu przewodnikowi przeniosą się Państwo do Krakowa odzyskującego niepodległość i będą świadkami tamtych wydarzeń.

Z życzeniami miłej lektury,

Bogusław Sonik

Przewodniczący Stowarzyszenia Maj77

Wiek XVIII kończył się dla Polski tragicznie. Trzy rozbiory dokonane przez sąsiadów zdeterminowały historię naszego kraju, a skutki tamtych historycznych wydarzeń – śmiało możemy powiedzieć – pośrednio odczuwamy do dzisiaj. 24 października 1795 r., w niecały rok po insurekcji kościuszkowskiej, która zaczęła się w Krakowie, trzy państwa: Rosja, Prusy i Austria uzgodniły traktat dopełniający całkowitego wymazania naszego kraju z mapy Europy. To właśnie wtedy Kraków znalazł się pod zaborem austriackim. Zniknęło państwo, istniał jednak naród, który przechowywał i pielęgnował jego tradycję, kulturę i historię. Pamiętajmy, że w drugiej połowie XIX w. Kraków stał się ośrodkiem życia kulturalnego i naukowego Galicji. I choć to Lwów był stolicą tej austriackiej prowincji, to właśnie w Krakowie wciąż żył duch Polski.

Jak wiemy, stan taki trwał przez 123 lata. Dlatego też rok 2018 jest dla nas, Polaków, szczególny – 100 lat temu Polska odrodziła się jak Feniks z popiołów i zaczęła odbudowywać zręby nowej państwowości. Powszechną i ustawową datą Święta Niepodległości jest 11 listopada, choć oficjalnie ustanowiono je dopiero 23 kwietnia 1937 r. Dlaczego wybrano akurat tę datę? Może dlatego, że w tym dniu w wagonie kolejowym w lesie Compiègne został podpisany rozejm pomiędzy Ententą a Cesarstwem Niemieckim, kończący ostatecznie Wielką Wojnę? W naszej historii 11 listopada to dzień, w którym Józef Piłsudski przejął władzę wojskową od Rady Regencyjnej. Można się spierać, czy jest to data słusznie obrana, a nawet szukać innych, ale i tak już zawsze 11 listopada będzie dla nas dniem symbolicznym.

Kraków wspomina także inną datę, nie tak znaną, jednak dla nas niezwykle ważną. Tym dniem jest 31 października 1918 r. – to wówczas młody porucznik Antoni Stawarz dzięki swojej determinacji dokonał bezkrwawego oswobodzenia Krakowa z rąk austriackich. Wydarzenia te nie miały większego znaczenia militarnego, niosły jednak ważny wymiar symboliczny i dały asumpt do podobnych działań w całej Galicji Zachodniej.

Wieża Ratuszowa 1873–1879

Dlatego w rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości zapraszamy Państwa na niezwykły spacer szlakiem krakowskich miejsc związanych z wydarzeniami sprzed stu lat. Śmiało możemy powiedzieć, że niepodległość wyszła z Podgórza. To właśnie niegdysiejsze Wolne Królewskie Miasto Podgórze, które połączyło się z Krakowem w 1915 r., stało się kolebką niepodległości. Stąd też znaczna część opisywanych w niniejszym przewodniku miejsc jest związana z Podgórzem, obecnie dzielnicą Krakowa. Dodajmy, że to właśnie w 2018 r. Podgórze doczekało się poświęconego mu muzeum, stanowiącego oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

Publikacja jest skierowana zarówno do turystów, którzy dopiero poznają Kraków, jak i do jego mieszkańców, którym być może pozwoli ona na nowo odkryć swoje miasto.

Fragment Rynku Głównego w Krakowie, okolice zbiegu ulic Szczepańskiej i Sławkowskiej. Na pierwszym planie: grupa ok. 200 wojskowych – żołnierzy armii austro--węgierskiej. W tle grupki cywilnych przechodniów, wagon tramwajowy, szereg furmanek konnych.

1. Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 27

Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Krakowie zostało założone w 1885 r.z inicjatywy studentów skupionych wokół Czytelni Akademickiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. To właśnie w ramach tej Czytelni, która była jedną z wielu kolebek patriotyczno-narodowych, został stworzony „Sokół”. Jego głównym zadaniem było szerzenie kultury fizycznej. Działalność ta stała się niezwykle popularna, co skutkowało przekazaniem przez władze miejskie parceli przy ówczesnej ul. Wolskiej (dziś Piłsudskiego) na cele budowy siedziby Towarzystwa. „Sokół” został wzniesiony według projektu Karola Knausa w ciągu jednego roku i oddany do użytku w listopadzie 1887 r. W budynku znajdowała się obszerna sala gimnastyczna. Z racji coraz większej popularności Towarzystwa zdecydowano się na jego rozbudowę w 1894 r. – kierował nią architekt Teodor Talowski. Warto pamiętać, że wraz z wybuchem Wielkiej Wojny wielu druhów z „Sokoła” zasiliło szeregi Legionów Polskich. Samo Towarzystwo zostało zdelegalizowane po II wojnie światowej w okresie stalinizacji, a jego restytucja dokonała się dopiero w 1990 r.

W dniu 30 października 1918 r. w budynku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” doszło do zebrania urzędników państwowych i samorządowych. Podjęli oni decyzję, że od tego momentu stają się urzędnikami państwa polskiego i do czasu powołania władz centralnych podporządkowują się Polskiej Komisji Likwidacyjnej. Tak komentował to krakowski „Czas”:

Wczoraj wieczorem odbył się w wielkiej sali „Sokoła” nadzwyczajny wielki wiec funkcyonaryuszów publicznych, urzędników, profesorów szkół średnich i wyższych i nauczycieli ludowych, zwołany przez komitet urzędników państwowych i autonomicznych dla określenia stanowiska wobec powstającego państwa polskiego i jego rządu. (…) Celem zebrania jest okazanie gotowości do służby dla zjednoczonej Polski i poddanie się rządowi polskiemu w Warszawie (oklaski). (…) Zanim powstaną normalne stosunki, uważamy za rzecz konieczną zorganizowanie obrony kraju przed wyzyskiem ze strony ustępującej władzy i zabezpieczenie wszystkich instytucji publicznych.

Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”

Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”

2. Stacja kolejowa w Płaszowie

Dworzec kolejowy w Płaszowie

Dworzec kolejowy powstał w tym miejscu w 1884 r. Składał się na niego piętrowy budynek z dwiema przybudówkami oraz werandą od strony torów. W czasie Wielkiej Wojny stacja została rozbudowana i połączona ze stacją rozrządową. Dziś ten budynek już nie istnieje – został zastąpiony przez nowy, wybudowany w okresie PRL-u.

To właśnie do tego nieistniejącego już budynku pod wieczór dnia 30 października 1918 r. przyjechali porucznik Antoni Stawarz z 57. pułku piechoty i podporucznik Franciszek Pustelnik z 56. pułku piechoty. Wartę przy nadzorowaniu transportów kolejowych pełnili tam podwładni ppor. Franciszka Pustelnika należący do grupy konspiratorów. Od przybyłych oficerów otrzymali oni biało-czerwone kokardki, które przypięli w miejsce charakterystycznych austriackich „bączków”.

Następnie Stawarz i Pustelnik udali się do Prokocimia, aby i tam wydać rozkazy. Ten pierwszy miał w Prokocimiu rodzinę: brata Stefana i szwagra Stefana Cholewę, którzy byli kolejarzami. Warto nadmienić, że działa tam też siatka konspiracyjna kierowana przez Józefa Badziocha. Wracając do swojej siedziby w Podgórzu, oficerowie zajechali jeszcze raz do Płaszowa. O godzinie 21.00 za pomocą telegrafu poinformowali wszystkie stacje kolejowe w Galicji o zmianie sytuacji politycznej w Krakowie. Informacja ta głosiła:

Rewolucja w Krakowie. Rząd polski objął władzę. Wstrzymać wszystkie transporty, które by chciały wyjechać poza granice kraju, skierować je na Kraków.

Było to asumptem dla konspiratorów w innych miastach. Pozwoliło skoordynować akcję wyzwoleńczą i, co najważniejsze, uniemożliwiło Austriakom wywiezienie zapasów. Ponadto, dzięki zaangażowaniu kolejarzy do Krakowa nie dotarł w dniu następnym żaden austriacki transport wojskowy. „Ilustrowany Kuryer Codzienny” donosił:

(…) na dworcu wstrzymano wywóz następujących artykułów i materiałów: 101 wagonów ziemniaków, 1 wagon zboża, 6 wagonów gęsi, 2 wagony słoniny, 15 wagonów koni, 1 wagon nici, 1 wagon mosiądzu, 4 wagony paczek pocztowych. Zatrzymano 69 wagonów nafty.

Będąc już w drodze powrotnej, dwaj oficerowie usłyszeli wystrzały z karabinów. Był to początek akcji w Prokocimiu. Kolejarze rozbroili posterunek żandarmerii i zaczęli pozyskiwać kolejnych konspiratorów. Dworzec kolejowy w Płaszowie stał się więc pierwszym skrawkiem wolnej Polski w Krakowie.

3. Willa Wisłockich przy placu Lasoty 3

Willa Wisłockich

Willa wkomponowana w naturalne otoczenie parku należała do rodziny Wisłockich. Została wybudowana w latach 1912–1914 pod kierunkiem Aleksandra Sołtysa w stylu modernizmu. Posiada okazałe ślimaczyce na pilastrach znajdujących się na frontowej fasadzie. Ponadto charakteryzuje się piękną dekoracją szczytową.

To właśnie w tej kamienicy od sierpnia 1918 r. zamieszkiwał por. Antoni Stawarz, dowódca kompanii ckm 57. pułku piechoty. Jest to miejsce szczególne – to tu w nocy z 30 na 31 października 1918 r. Maria Wisłocka wraz z córką Haliną oraz z kobietami z Podgórza szyły biało-czerwone kokardki przeznaczone dla konspiratorów. Tak wspominał tamte dni Stawarz:

Wkrótce mały salonik mojej gospodyni zaroił się od pań. (…) Panie spieszą się do roboty. (…) Zapanował uroczysty podniosły nastrój. Przecież robiono pierwsze kokardki dla pierwszych żołnierzy Polski Niepodległej! I wszystkie Panie miały łzy w oczach, gdy przypinały mi na pierś jedną z pierwszych kokardek.

W 2013 r. dzięki staraniom Stowarzyszenia PODGORZE.PL została tu wmurowana tablica pamiątkowa poświęcona Antoniemu Stawarzowi. Jej fundatorami byli obecni właściciele willi – Halina i Jacek Hegerlowie, a zaprojektował ją artysta z ASP w Krakowie Bogdan Czesak.

4. Koszary przy ul. Kalwaryjskiej – plac Niepodległości

Portret pułkownika Ludwika Iwaszki

Co ciekawe, nazwa placu nie jest powszechnie znana wśród mieszkańców Krakowa. A historia tego miejsca jest kluczowa dla krakowskich wydarzeń z 1918 r. W miejscu dzisiejszego kompleksu Klubu Sportowego „Korona” i placu Niepodległości w latach 80. XVIII w. postawiono gmach Oekonomie Gebaeude, w którym mieściły się ważne instytucje administracyjne miasta Podgórza. W drugiej połowie XIX w. budynek został przeznaczony na cele wojskowe – umieszczono w nim c.k. koszary kawalerii. W trakcie działań wojennych w 1945 r. budynek spłonął i następnie został rozebrany. Dziś o jego istnieniu świadczą tylko fragmenty dawnych murów. Na placu w 1988 r. została odsłonięta tablica, która upamiętnia odzyskanie niepodległości przez Polskę i bohaterską postawę por. Stawarza.

To właśnie tu 31 października 1918 r. rozpoczęła się akcja przejmowania Krakowa z rąk austriackich. Nad ranem około godziny 4.30 por. Antoni Stawarz włożył do kieszeni płaszcza czapkę legionową oraz uprzednio przygotowane biało-czerwone kokardki i udał się do koszar przy ul. Kalwaryjskiej. Przy bramie napotkał wartę złożoną z żołnierzy czeskich i rozkazał, aby stawił się ich komendant. Stawarz odbył z nim rozmowę na temat niedawnych wydarzeń w Czechach i na Morawach, gdzie Polacy – żołnierze armii austro-węgierskiej – nieśli pomoc Czechom w ich wystąpieniu przeciwko rządom austriackim. Czesi przystali na propozycję por. Stawarza i weszli w spisek z Polakami. Na dziedzińcu koszar Stawarz spotkał plutonowego Zaparta i razem pospieszyli do podporucznika Ignacego Śnigowskiego. Następnie udali się do sal, gdzie zbudzili swoich ludzi, którzy zaopatrzyli się w broń, bagnety i granaty ręczne, po czym pod dowództwem ppor. Śnigowskiego ukryli się na dziedzińcu. Tak wspominał to po latach Antoni Stawarz:

Nieistniejące koszary przy ul. Kalwaryjskiej

Na polu jest jeszcze ciemno; świt dopiero zaczyna się przedzierać. Jest mglista, zimna szaruga jesienna. (…) Wstrzymuję wydawanie kawy i przez służbowych zarządzam alarm batalionu bez broni celem wydania odpowiednich rozkazów, jako oficer inspekcyjny, gdyż zaszły ważne wypadki. Po chwili ludzie wyrwani wprost z łóżek, niezupełnie jeszcze ubrani, trzęsąc się od przejmującego chłodu, zbierają się na wyznaczonych punktach placu alarmowego. (…) Raport. Po nim wstępuję na skrzynię przy kuchni, polecam ludziom zbliżyć się i mówię po niemiecku:

„Kazałem się tu wam zebrać, gdyż przyszły bardzo ważne wiadomości, których mam rozkaz wam udzielić. Chciałbym jednak, aby mnie wszyscy dokładnie zrozumieli, więc będę mówił do każdego w jego własnym języku. Niech Niemcy ustąpią na lewo, Słowianie zaś na prawo!”.

(…) Wyjmuję gwizdek służbowy i wydaję jeden długi, przeraźliwy gwizd. Na ten sygnał wypada ppor. Śnigowski z ludźmi ukrytymi za barakiem i błyskawicznie wprost otacza zbrojnym kordonem przerażoną gromadę niemiecką. (…)

„Oznajmiam wam, iż jesteście rozbrojeni. Wasi dawniejsi dowódcy przestali być dzisiaj nimi, a ja z rozkazu Rządu Polskiego obejmuję tu władzę, tj. tu w koszarach na Podgórzu i okolicy”.

Około godziny 6.30 koszary zostały zdobyte – bez jednego wystrzału. Równocześnie w koszarach przy ul. Wielickiej swoją akcję przeprowadzili ppor. Franciszek Pustelnik, por. Ludwik Iwaszko i por. Hustak.

Oddział polski razem z Czechami pomaszerował pod dowództwem ppor. Śnigowskiego z ul. Kalwaryjskiej na Rynek Podgórski. Tam por. Antoni Stawarz wydał rozkaz marszu do centrum Krakowa, sam zaś udał się do koszar przy ul. Kalwaryjskiej, które stały się bazą dla wyzwolicieli Krakowa.

5. Dawne C.K. Gimnazjum Podgórskie

Gimnazjum Podgórskie

W latach 70. XIX w. obok dzisiejszego parku Bednarskiego dzięki staraniom burmistrza Floriana Nowackiego został postawiony neoklasycystyczny budynek pierwszego podgórskiego gimnazjum. Prace zostały wykonane pod kierownictwem inż. Stanisława Serkowskiego. Była to szkoła ośmioklasowa o profilu klasycznym z polskim językiem wykładowym. W 1881 r. budynek został uroczyście poświęcony przez biskupa Albina Dunajewskiego, jednak jego otwarcie dla młodzieży (chłopców i dziewcząt) nastąpiło dopiero w 1892 r. na podstawie zezwolenia cesarskiego. Niedługo potem dzięki usilnym zabiegom jednego z nauczycieli Wojciecha Bednarskiego na tyłach szkoły został założony ogródek – dzisiaj jest to park im. Wojciecha Bednarskiego.

Niestety, wkrótce budynek podgórskiego gimnazjum uznano za projekt nieudany, dlatego w latach 1913–1918 pod kierownictwem Jerzego Struszkiewicza postawiono nowy budynek szkolny przy ul. Krzemionki 11. Obecnie w gmachu dawnego gimnazjum podgórskiego mieści się Zespół Szkół Gastronomicznych im. Odona Bujwida.

Kiedy około godziny 6.30 zajęto koszary przy ul. Kalwaryjskiej, przystąpiono do usuwania symboli austriackiego panowania. Żołnierze niezwłocznie usunęli znad głównego wejścia orła monarchii austro-węgierskiej. Na jego miejscu zawisła biało-czerwona flaga, którą pożyczono z pobliskiego gimnazjum podgórskiego – czyli późniejszego Gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki. Widok polskiej flagi wprawił w zaskoczenie przechodniów, którzy gromadzili się tłumnie na ulicy, nie dowierzając własnym oczom.

6. Zajazd pod Świętym Benedyktem

Zajazd pod św. Benedyktem

Charakterystyczny budynek wzniesiony w latach 1780–1798 w stylu barokowo-rokokowym, zwany również dworkiem pod św. Benedyktem, jest usytuowany na rogu ulic Limanowskiego i Powstańców Wielkopolskich, na wprost starego cmentarza Podgórskiego – pierwszej nekropolii obywateli Podgórza. Właścicielem zajazdu był Bartłomiej Żyła. W połowie XIX w. w związku z budową Twierdzy Kraków (Festung Krakau) Austriacy zlokalizowali tu koszary wojskowe. W okresie okupacji hitlerowskiej i zaraz po zakończeniu II wojny światowej dawny zajazd zamieniono na więzienie. W okresie PRL-u mieściły się tu zakład produkcyjny i magazyny, a jeszcze później – restauracja oraz sklep meblowy, aż wreszcie budynek został opuszczony i popadał w coraz większą ruinę, stanowiąc lokum dla bezdomnych. Na przełomie lat 2016/2017 został kompleksowo wyremontowany i swą siedzibę znalazło tu otwarte w 2018 r. Muzeum Podgórza – oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

W chwalebnych dniach wyzwalania Krakowa spod władzy zaborczej oddział pod dowództwem ppor. Franciszka Pustelnika, któremu pomagali por. Hustak i por. Ludwik Iwaszko, rozbroił żołnierzy austriackich stacjonujących w koszarach przy ul. Wielickiej. Następnie oddział udał się na Rynek Podgórski, po drodze rozbrajając szeregowych i oficerów. Co ważne, rozbrojono także batalion wartowniczy znajdujący się w podgórskim budynku sądowym (obecnie areszt śledczy przy ul. Czarnieckiego) oraz komendę żandarmerii usytuowaną przy ul. Rękawka. Ponieważ koszary przy ul. Kalwaryjskiej nie przetrwały do współczesności, zajazd pod św. Benedyktem jest strażnikiem historii i jedyną pamiątką wydarzeń z października 1918 r.

Objęcie miasta Krakowa wraz ze wszystkimi obiektami wojskowymi przez Prezydium P.K.L. [Polska Komisja Likwidacyjna] należy zawdzięczać jedynie umiejętnie przygotowanej akcyi polskich czynników wojskowych w Krakowie. (…) O g. 4 rano w jednej z kasarń [koszar] w Podgórzu kilka kompanii żołnierzy – Polaków 56 pp. (Wadowiczanie) wtajemniczonych zostało w robotę rewolucyjno-narodową. Dzielni Wadowiczanie, rozbroiwszy dwie kompanie niemieckich żołnierzy, stali się zaczątkiem regularnej armii polskiej w Krakowie.

7. Siedziba dawnego C.K. Sądu w Podgórzu

Rynek Podgórski

Budynek dawnego podgórskiego sądu powiatowego i urzędu podatkowego został wzniesiony w 1905 r. według projektu Ferdynanda Lieblinga w stylu historyzmu z elementami modernistycznymi. Obecnie znajduje się tutaj areszt śledczy (ul. Czarnieckiego 3).

Gdy ppor. Franciszek Pustelnik wraz z por. Ludwikiem Iwaszką i por. Hustakiem zakończyli akcję przejmowania koszar przy ul. Wielickiej, ich oddział skierował się na Rynek Podgórski. W drodze na miejsce zbiórki rozbrajali żołnierzy austriackich i zrywali im charakterystyczne „bączki” z czapek.

8. Rynek Podgórski

Rynek Podgórski, magistrat

To główny plac (a także ulica) w centrum dzielnicy Podgórze o kształcie trójkąta. Jego początki sięgają XVIII w. – znajdowało się tu dawne centrum przedmiejskie. Tu krzyżowały się stare trakty do Krakowa, Wieliczki i Kalwarii. W latach 1784–1915, gdy Podgórze było samodzielnym miastem (Josefstadt), nazywany był Rynkiem Głównym, zaś Małym Rynkiem nazywano dzisiejszy plac Bohaterów Getta.

Jedną z najważniejszych budowli Rynku Podgórskiego jest neogotycki kościół św. Józefa, który został wybudowany według projektu Jana Sas--Zubrzyckiego w latach 1905–1909 w miejscu dawnego kościoła w stylu klasycystycznym. Drugim ważnym gmachem jest dawny podgórski magistrat, wzniesiony w latach 1844–1854. Na szczycie fasady zachował się herb miasta Podgórza.

31 października 1918 r. na Rynku Podgórskim grupowali się żołnierze: zgodnie z dyspozycjami skierował się tu oddział z koszar przy ul. Wielickiej, tak samo postąpili żołnierze z opanowanych niedawno koszar przy ul. Kalwaryjskiej prowadzeni przez ppor. Śnigowskiego. Wraz z nimi maszerował oddział czeski. Na Rynku zebrało się też wielu mieszkańców Podgórza, a kobiety rozdawały biało-czerwone kokardki. To tutaj główny bohater ówczesnych wydarzeń – por. Antoni Stawarz – przekazał w żołnierskich słowach informacje i dalsze wytyczne, m.in. roz-kazał uformować dwie kolumny, które miały przekroczyć Wisłę i pomaszerować do centrum Krakowa.

9. Podgórskie mosty na Wiśle: most Krakusa (tzw. trzeci most) i most Podgórski (tzw. stary most)

Most Krakusa tzw. trzeci most (obecnie Powstańców Śląskich) na Wiśle

Most Krakusa, przez krakowian zwany trzecim mostem, a obecnie most Powstańców Śląskich, rodowodem sięga XIX w., kiedy Podgórze było jeszcze samodzielnym miastem. Jego historia łączy się z likwidacją składów solnych w II poł. XIX w. Wtedy zrodził się pomysł, aby zagospodarować wschodnią część Podgórza, co w konsekwencji wymusiło budowę nowego mostu, którego bieg ustalono w linii ulic Salinarnej i Starowiślnej.

Most zaprojektował Edward Zitter z Ministerstwa Robót Publicznych w Wiedniu. Prace rozpoczęto w 1908 r., jednak w 1911 r. zatrzymało je zerwanie środkowego przęsła przez krę lodową. Ostatecznie obiekt został oddany do użytku 20 stycznia 1913 r. Żelazna konstrukcja została wykonana w zakładach Ludwika Zieleniewskiego, a o jego wystrój architektoniczny zadbała fabryka Józefa Goreckiego. Długi na 147 m i szeroki na 14 m trzyprzęsłowy most przypominał swoim wyglądem most wiszący. Na jezdni ułożono dębowe kostki pokryte asfaltem. W biegu mostu poprowadzono torowisko pierwszego normalnotorowego tramwaju. Co ciekawe, to właśnie tu w dniu 4 lipca 1915 r. dokonało się symboliczne połączenie Krakowa z Podgórzem – poprzez uścisk dłoni prezydenta Juliusza Leo i burmistrza Franciszka Maryewskiego. To ciekawy zbieg okoliczności, że później właśnie tym mostem z Podgórza przyszła do Krakowa niepodległość.

Po II wojnie światowej most został odbudowany, jednak nie przetrwał czasów PRL-u. W latach 1968–1971 jego konstrukcję wymieniono na współczesną, pozostawiono tylko dawne filary. Zmieniono również nazwę na most Powstańców Śląskich.

Z Rynku Podgórskiego około godziny 7.45 wyruszył oddział prowadzony przez por. Franciszka Pustelnika i por. Ludwika Iwaszkę, a także oddział Józefa Badziocha z Prokocimia i ludność cywilna. Ich droga wiodła ówczesną ul. Lwowską (obecnie Limanowskiego), dalej ul. Salinarną (obecnie Lwowska), przez plac Targowy (dziś Bohaterów Getta), by trzecim mostem przekroczyć Wisłę. Przęsła mostu wieńczyły austriackie orły – maszerujący oderwali je i wrzucili do Wisły na znak obalenia panowania zaborcy.

Fotografia grupowa członków 52. Polskiej Drużyny Strzeleckiej wykonana pod pomnikiem Grunwaldzkim

Dalej ruszyli ul. Starowiślną, gdzie zdarli orła z budynku policyjnego, później Sienną i Mikołajską. Na ul. Floriańskiej do oddziału przyłączyła się orkiestra kolejarska prowadzona przez konduktora Antoniego Urbańskiego. Następnie całe zgromadzenie udało się pod pomnik Grunwaldzki.

Drugi oddział pod dowództwem ppor. Ignacego Śnigowskiego, z którym maszerowali czescy żołnierze dowodzeni przez por. Hustaka i ludność cywilna, z Rynku Podgórskiego przeszedł ul. Staromostową, przekraczając Wisłę po nieistniejącym już moście Podgórskim (zwanym starym mostem; dziś pozostały po nim tylko przyczółki, na których opiera się kładka Ojca Bernatka). Dalej szli ul. Mostową na plac Wolnica i kolejno ulicami Krakowską i Stradomską. Gdy dotarli pod budynek Militärkommando, oddział wdarł się do gmachu i zrzucił z niego austriackiego orła, który został podeptany przez tłum. Następnie przemaszerowali ul. Grodzką, by dotrzeć na plac św. Marii Magdaleny – tam mieściła się Komenda Miasta. Na placu powtórzyły się sceny ze Stradomia. Tak maszerujący dotarli na Rynek Główny, skąd ruszyli pod Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

10. Pomnik Grunwaldzki

Pomnik Grunwaldzki

Monument został wzniesiony z inicjatywy Ignacego Jana Paderewskiego, który był również jego fundatorem. Od początku przyświecała mu idea, która została wyryta na postumencie: „Praojcom na chwałę, braciom na otuchę”. Pomnik usytuowany jest pośrodku placu Matejki. Jego odsłonięcie 15 lipca 1910 r. stało się ogromną manifestacją patriotyczną, podczas której chór odśpiewał „Rotę”. Pomnik został zniszczony przez Niemców w listopadzie 1939 r. Jego odbudowa nastąpiła w latach 70. pod kierunkiem artysty Mariana Koniecznego.

Było to szczególne miejsce w dniach wyzwalania Krakowa spod władzy zaborczej. To tam za namową por. Ludwika Iwaszki została skierowana orkiestra kolejarzy prowadzona przez konduktora Antoniego Urbańskiego spiesząca z Dworca Głównego do Podgórza, która przyłączyła się do oddziału i w drodze na plac Matejki grała pieśni patriotyczne. Pod pomnikiem, symbolizującym zwycięstwo wojsk polsko-litewskich nad Krzyżakami, zebrały się tłumy krakowian, które wysłuchały przemówienia por. Iwaszki. Wezwał on zebranych do udania się w stronę koszar obrony krajowej przy ul. Siemiradzkiego.

11. Dawne koszary przy ul. Siemiradzkiego

Koszary dawnej Landwehry później Policji Państwowej przy ulicy Siemiradzkiego

Budynek przy ul. Siemiradzkiego 24 został wzniesiony w latach 1892–1893 według projektu Janusza Niedziałkowskiego. W okresie monarchii austro-węgierskiej stacjonował tam 13. Feldjäger Batalion (strzelcy polni). Po odzyskaniu niepodległości zlokalizowano tu Komendę Policji Państwowej. W 1928 r. rząd zakupił budynek od miasta. Obecnie mieści się tu Komenda Miejska Policji.

Pod pomnikiem Grunwaldzkim por. Ludwik Iwaszko wezwał zebranych, aby udali się pod koszary Landwehry przy ul. Henryka Siemiradzkiego. Tam uwięzieni byli legioniści, peowiacy i ludzie podejrzani o działalność konspiracyjną. Tłum złożony z żołnierzy i ludności cywilnej rozbroił załogę koszar, więźniowie zostali uwolnieni. Pozyskano również broń, w którą uzbroił się m.in. oddział złożony ze słuchaczy seminarium nauczycielskiego pod dowództwem Henryka Pachońskiego.

Już we wrześniu 1918 r. por. Karol Haller zwrócił się do prof. Henryka Pachońskiego, aby ten prowadził działalność agitacyjną wśród swoich uczniów w seminarium nauczycielskim. Jego uczniowie uzbrojeni w niemal większe od nich samych karabiny Werndla i Mannlichera pełnili wartę przed obiektami wojskowymi i tym sposobem uchronili od rozgrabienia majątek wojska, w tym broń.

Henryk Pachoński

Budynek komendy policji przy ul. H. Siemiradzkiego

12. Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego

Budynek Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego

Szkoła, dziś jako II Liceum Ogólnokształcące w Krakowie, prowadzi swoją działalność od 1883 r. Cesarsko-Królewskie III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego zostało założone dla uczczenia 200. rocznicy odsieczy wiedeńskiej. Do obecnego budynku przy ul. Sobieskiego 9, który zaprojektował Józef Sare, szkoła została przeniesiona w 1897 r. W trakcie Wielkiej Wojny wielu jej uczniów uczestniczyło w walkach. Po odzyskaniu niepodległości szkoła nosiła nazwę Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego. W trakcie II wojny światowej szkołę zamknięto, a jej budynek przeznaczono na biura. Po wyzwoleniu Krakowa w 1945 r. była to pierwsza placówka, która podjęła w Krakowie działalność oświatową.

Po rozbrojeniu koszar przy ul. Siemiradzkiego oddział dowodzony przez por. Ludwika Iwaszkę udał się pod C.K. Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego. Zajęcia w szkole zostały przerwane. Austriackie godła usunięto, a młodzież gimnazjalna zasiliła szeregi manifestantów. Następnie wszyscy udali się ulicami: Batorego, Karmelicką i Szewską na Rynek Główny pod odwach, gdzie trwała już patriotyczna demonstracja. Potem oddział udał się ulicami: Grodzką, Stradomską i Staromostową do koszar.

13. Militärkommando – ul. Stradomska 12–14

Sarkastyczna klepsydra głosząca śmierć monarchii austriackiej

W 1796 r. Austriacy przejęli klasztor i zabudowania kościelne bożogrobców na Stradomiu, przenosząc zakonników do kościoła św. Barbary. Zaborcy dokonali całkowitej przebudowy gmachów, włączając dawne zabudowania w nową trzypiętrową kamienicę wybudowaną w stylu klasycystycznym, przeznaczoną na Urząd Celny. W połowie XIX w., po likwidacji Rzeczpospolitej Krakowskiej, umieszczono tam pocztę. Następnie budynek zaczął pełnić funkcje wojskowe. W czasie I wojny światowej urzędował tam generał hrabia Siegmund von Benigni dowodzący tzw. Militärkommando. Po odzyskaniu niepodległości mieściło się tu Dowództwo Okręgu Korpusu Nr V. Po II wojnie światowej budynek został przeznaczony na cele mieszkalne. Obecnie jest w trakcie remontu i adaptacji do funkcji hotelowych.

Oddział, który maszerował pod dowództwem ppor. Ignacego Śnigowskiego, po przekroczeniu Wisły po starym moście (moście Podgórskim) udał się przez ul. Mostową, plac Wolnica i ul. Krakowską pod budynek Militärkommando. Austriacy byli kompletnie zaskoczeni, za to gen. Karol Piasecki przywitał oddział radosnymi okrzykami „Niech żyje Polska!”. Demonstranci wdarli się do budynku, demolując jego wnętrze. Część z osób przybyłych pod gmach wspięła się na drabiny i zrzuciła z niego dwugłowego austriackiego orła, który następnie został podeptany przez tłum.

Ponadto brygadier Bolesław Roja po rozmowie w Pałacu Wielopolskich udał się do gmachu na Stradomiu, gdzie poinformował Austriaków, że władza rządowa należy od tej chwili do Polskiej Komisji Likwidacyjnej, a władza wojskowa spoczywa w jego rękach. Stąd też zostały wysłane rozkazy o przejmowaniu władzy w terenie.

14. Collegium Novum

Collegium Novum

Jest to główny budynek Uniwersytetu Jagiellońskiego, położony na krakowskich Plantach przy ul. Gołębiej 24. Został postawiony na miejscu dawnej bursy Jeruzalem z XV w. Gmach w stylu neogotyckim wzniesiono według projektu Feliksa Księżarskiego w latach 1883–1887.

Dziś mieści się tu siedziba rektora uniwersytetu oraz dziekanaty i administracja uczelni. To w tym budynku 6 listopada 1939 r. Niemcy dokonali aresztowania krakowskich profesorów w ramach Sonderaktion Krakau.

Po dotarciu do Rynku Głównego oddział ppor. Śnigowskiego przeszedł pod Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Manifestanci weszli do gmachu, wołając: „Polska powstała!”. Wówczas przyłączyli się do nich studenci. Zawieszony w auli uniwersyteckiej duży portret cesarza Franciszka Józefa II został wyrzucony na zewnątrz, gdzie rozentuzjazmowany tłum rozerwał obraz na strzępy.

Józef Piłsudski niesiony na rękach przez studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego przed budynkiem Collegium Novum

Sztandar Młodzieży Rękodzielniczej

15. Nieistniejący odwach na Rynku Głównym

Uczestnicy uroczystości zebrani przed odwachem przy ratuszu na Rynku Głównym słuchają prezesa Związku Oswobodzenia m. Krakowa Henryka Pachońskiego

Odwach (z niem. Hauptwache) to rodzaj wartowni, w której stacjonowały oddziały wojskowe lub policyjne. Krakowski odwach został wzniesiony w 1782 r. w stylu klasycystycznym. Przylegał do Wieży Ratuszowej na Rynku Głównym od jej południowej strony, czyli od ulic Brackiej i Wiślnej. Zbudowano go z polecenia gen. Józefa Wodzickiego dla polskiego garnizonu. W latach 1817–1820 wyburzono zabudowania ratuszowe, pozostawiając tylko wieżę i odwach. W roku 1829 r. odwach rozbudowano, jednak nie pełnił on już funkcji obronnej, a jedynie cywilną. Wartownia została przeniesiona do nieistniejącego już dziś budynku Wielkiej Wagi. Jednak w połowie XIX w. wojsko austriackie powróciło do dawnego odwachu, który finalnie został zburzony w 1879 r. W latach 1881–1882 wzniesiono nowy budynek, już w stylu neogotyckim, zaprojektowany przez Macieja Moraczewskiego. Nowa wartownia była większa od starej i posiadała dwukondygnacyjną wieżę. Oprócz warty mieściła także komendę miasta i garnizonu oraz areszt. W latach II wojny światowej wartę trzymały tu wojska niemieckie. Budynek odwachu został zburzony w 1946 r.

Około godziny 10.00 do Antoniego Stawarza przybyli podporucznicy Wilhelm Stec i Jan Gawron z prośbą o przydzielenie żołnierzy do zajęcia nieobsadzonego przez wojska polskie odwachu na Rynku Głównym. Został im przydzielony 30-osobowy oddział, z którym wyruszyli w stronę centrum miasta. Nieopodal Rynku Głównego, na ul. Grodzkiej, przyłączył się do nich por. Czesław Zajączkowski. Około godziny 11.25 chor. Mosler – komendant warty austriackiej, złożonej z 15 żołnierzy – bez jakichkolwiek prób walki oddał odwach pod polskie dowództwo. Zrzucono austriackiego orła i portrety cesarskie. Stowarzyszenie Młodzieży Rękodzielniczej „Gwiazda” dostarczyło swój sztandar, na którym z jednej strony wyhaftowano polskiego orła, a z drugiej – wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej. Jest on do dzisiaj przechowywany w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Pierwszą polską wartę pełnili w tym miejscu oficerowie Czesław Zajączkowski, Wilhelm Stec i Jan Gawron.

Pierwsza warta polska na odwachu krakowskim, od lewej stoją: Czesław Zajączkowski (trębacz), Wilhelm Stec, Jan Gawron

Pierwsza warta polska na odwachu krakowskim, widoczne polskie flagi wiszące na budynku

Polacy z armii austriackiej składają przysięgę na odwachu krakowskim

Pierwsza warta polska na odwachu krakowskim

Tradycyjna zmiana warty na Rynku Głównym w rocznicę odzyskania niepodległości, przekazanie sztandaru warcie wojskowej

Od 1919 r. władze Krakowa oraz jego mieszkańcy, uznając doniosłość wydarzeń z 31 października 1918 r., rokrocznie obchodzili rocznicę oswobodzenia Krakowa spod władzy zaborczej. W trakcie II wojny światowej oraz w latach powojennych tradycja ta została zarzucona. Powrócono do niej dopiero w wolnej Polsce, w 1992 r. Na Wieży Ratuszowej umieszczono dwie tablice upamiętniające wydarzenia z 31 października 1918 r. Pierwsza została odsłonięta w 1928 r. – była ona pierwotnie umieszczona na odwachu, a po jego zburzeniu została przekazana do Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Na obecnym miejscu znajduje się od 1981 r. Druga tablica została wmurowana z okazji 70. rocznicy wyzwolenia Krakowa w dniu 31 października 1988 r.

„Nowości Ilustrowane” tak relacjonowały doniosły moment przejęcia odwachu:

Punktualnie o godzinie dwunastej w południe przymaszerował przed odwach główny w Rynku oddział 57 p. p., prowadzony przez oficerów w czapkach legionowych. Żołnierze byli w mundurach austryackich, ale z orzełkami polskimi na czapkach, zamiast dotychczasowych „bączków”. Jednocześnie automobilem przyjechał brygadier Roja i od pełniących służbę odebrał odwach.

Żołnierze austryaccy (Czesi) bez najmniejszego oporu, a nawet z widoczną radością opróżnili odwach, zaś oddział polski wśród potężnych okrzyków zgromadzonej publiczności i niesłychanego, wyciskającego łzy entuzyazmu, zajął odwach, poczem rozstawiono posterunki. Nad odwachem roztoczono chorągiew polską. Niebawem przed odwachem pojawiła się muzyka kolejarzy, która odegrała pieśni polskie. Na polskich żołnierzy posypał się deszcz kwiatów. Entuzyazm wzrastał. Stow. „Gwiazda” ofiarowało własną piękną chorągiew z wizerunkiem Matki Boskiej i orła polskiego, którą wystawiono na odwachu.

16. Pałac Wielopolskich

Pałac Wielopolskich

Obecnie pałac jest siedzibą Urzędu Miasta Krakowa, Prezydenta oraz Rady Miasta. Zanim zaczął pełnić funkcję magistratu, był rezydencją magnacką. Został wzniesiony dla hetmana Jana Tarnowskiego w latach 1535–1561. Kolejno przechodził w ręce rodzin Ostrogskich i Zamoyskich, by w II połowie XVII w. stać się rezydencją rodziny Wielopolskich. Kres świetności tej okazałej budowli przyniósł wielki pożar Krakowa 18 lipca 1850 r. Właściciele nie kwapili się z odbudową gmachu, został więc sprzedany najpierw chirurgowi Wojciechowi Kowalskiemu, a następnie Ferdynandowi Winterowi. Wtedy też zaczął pełnić funkcje użyteczności społecznej. Zlokalizowano tam kawiarnię oraz traktiernię. W 1864 r. budynek zakupiły władze miasta. Obecny wygląd w stylu modernizmu pałac zawdzięcza rozległej przebudowie przeprowadzonej w latach 1907–1912 pod kierunkiem architekta Jana Rzymkowskiego. Warto zaznaczyć, że na dziedzińcu znajdują się tablice poświęcone ojcom Niepodległej: marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu, Romanowi Dmowskiemu oraz Ignacemu Janowi Paderewskiemu.

28 października 1918 r. w sali rady miejskiej krakowskiego magistratu w Pałacu Wielopolskich przy placu Wszystkich Świętych zebrali się na wspólnym posiedzeniu posłowie do Sejmu Krajowego oraz Rady Państwa i utworzyli Polską Komisję Likwidacyjną. W podjętej uchwale stwierdzono, że ziemie będące dotąd pod zaborem austriackim należą do państwa polskiego. Stopniowo władzę Komisji uznawały różne urzędy i instytucje.

Władza wojskowa w Krakowie sprawowana była przez Militärkommando, czyli Komendę Wojskową, która mieściła się przy ul. Stradomskiej 12–14. Jej dowódcą był gen. Siegmund von Benigni, który na wieść o rozruchach w mieście w dniu 31 października 1918 r. próbował się skomunikować z stolicą w Wiedniu, jednakże bez rezultatów. Zmuszono go, by udał się do magistratu, gdzie oczekiwali na niego przedstawiciele Polskiej Komisji Likwidacyjnej wraz z brygadierem Bolesławem Roją. W ich obecności Siegmund von Benigni podpisał akt kapitulacji w imieniu dualistycznej monarchii austro-węgierskiej.

Wtedy to miała miejsce historyczna rozmowa:

– Brygadier Roja obejmuje komendę, którą panowie mu oddacie.

– Jak to? – pyta przygnębiony hr. Benigni.

– Bardzo po prostu – rzekł Roja. – Najstarszy oficer polski w każdym oddziale i zakładzie wojskowym odbierze komendę w moim imieniu!

– Ja muszę mieć polecenie z ministerstwa wojny.

– Nie istnieje już – odpowiada hr. Skarbek.

– To od Naczelnej Komendy!

– Za późno ekscelencjo – oświadcza Roja. – Panowie będziecie zmuszeni oddać władzę!

Austriacy kapitulują, widząc swą bezsilność, i mówią o tekście układu. Roja wychodzi wydać rozkazy, posyła kap. Łuczyńskiego odebrać komendę placu, rozsyła oficerów na posterunki.

Tak tamte wydarzenia relacjonowała prasa:

Słotna noc spowiła jeszcze Kraków w swoje zimne płachty, kiedy już czujne oddziały polskich żołnierzy podążały na z góry wyznaczone im stanowiska (…). Sprężna organizacja dokonała cudów. Zaskoczyła nieprzygotowanych jednych… i drugich… Jedni to władcy wczorajsi, dumni generałowie austryaccy… drudzy to kandydaci na dyktatorów, marzący o własnej armii… (…) W błyskawicznym tempie zajmowano koszary, szpitale, warsztaty wojenne, wartownie podmiejskie i zamiejskie, spichlerze, park lotniczy i automobilowy, komendę placu, więzienia, sądy i prochownie – wszędzie zatykano polskie chorągwie (…). Tymczasem w sali obrad magistratu wpadli w pułapkę dygnitarze wojskowi austryaccy. Mars na ich czole… gniew szarpie ich piersiami. Nie wierzą, że są więźniami, nie wierzą, że bezkrwawa rewolucya ich zmiata… (…) Podpisali żądany dokument przez nową władzę wojskową polską.

Wczoraj rano odbyło się wśród ogólnego i niebywałego entuzyazmu ludności objęcie władzy wojskowej i cywilnej przez P.K.L. w Krakowie. O g. 11-tej przed południem rozpoczęły się w biurze polskiej Komisji Likwidacyjnej pertraktacye Prezydyum z reprezentantami wojskowości w sprawie ostatecznego poddania się rządowi polskiemu w Warszawie. Obecni byli z ramienia wojskowości generał zbrojmistrz hr. Benigni (…). Początkowo pertraktacye stanęły na martwym punkcie. Na zarządzenie P.K.L. obsadzono wojskiem polskiem Magistrat. (…) W miarę jednak nadchodzących wiadomości ze wszystkich części miasta o obsadzeniu obiektów wojskowych przez wojsko polskie – opór reprezentantów wojskowości austriackiej słabł.

17. Lotnisko w Rakowicach

Lotnisko w Rakowicach

Dawne lotnisko znajduje się obecnie w dzielnicy Czyżyny nieopodal Rakowic. Lądowisko powstało jeszcze przed I wojną światową, w 1912 r., w związku z rozwojem lotnictwa Austro-Węgier. W 1917 r. stało się punktem etapowym na regularnej lotniczej linii pocztowej Wiedeń–Kijów–Odessa. Po odzyskaniu niepodległości zostało przejęte przez polskie władze wojskowe, które zorganizowały tu jednostkę bojową. W 1921 r. powstał 2. Pułk Lotniczy, zaś w 1923 r. uruchomiono loty cywilne. W trakcie II wojny światowej lotnisko było użytkowane przez Niemców, a po niej stopniowo traciło na znaczeniu. Zlikwidowano je w 1963 r.

Działania wyzwoleńcze nie ograniczały się jedynie do centrum Krakowa – podobne wydarzenia miały miejsce również w niedalekiej okolicy. Jednym z przykładów może być informacja o zajęciu przez Polaków lotniska w Rakowicach. 31 października 1918 r. kpt. Roman Florer, dowódca 10. Zapasowej Kompanii Lotniczej, wraz z innymi spiskowcami dokonał udanego przejęcia tego obiektu wojskowego, dzięki czemu zapobiegł zniszczeniu przez Austriaków sprzętu i zdobył 30 samolotów.

Lotnisko w Rakowicach

Lotnisko w Rakowicach

Antoni Stawarz

Bezkrwawy przewrót w Krakowie sprawił, że Polacy nie tylko przejęli władzę w mieście, ale także zabezpieczyli magazyny żywnościowe i zaopatrzeniowe. Warto pamiętać, że nie było to łatwe zadanie, gdyż w Krakowie stacjonowało około 12 tys. żołnierzy c.k. armii – w większości Niemców, Węgrów i Ukraińców. Niezwykle ważną, a wręcz kluczową rolę w tych działaniach odegrał Bolesław Roja. Był on jednym z najbardziej popularnych oficerów. Wysoka ranga oraz poważanie, jakim się cieszył, dały duże szanse na udane pertraktacje z władzami austriackimi. Dekretem z dnia z 1 listopada 1918 r. Rada Regencyjna Królestwa Polskiego mianowała go generałem brygady.

My, RADA REGENCYJNA KRÓLESTWA POLSKIEGO, postanowiliśmy i stanowimy co następuje:

W uznaniu patryjotycznego, dzielnego i odpowiadającego wojskowym interesom polski zachowania się mianować

Brygadjera ROJĘ BOLESŁAWA generałem brygady Wojsk Polskich i dowódcą brygady w Krakowie.

W niepodległej już Polsce Antoni Stawarz – wbrew temu, co można by sądzić – nie zrobił spektakularnej kariery wojskowej. Jedyny awans, jakiego się doczekał, to mianowanie go z dniem 1 listopada 1918 r. kapitanem. Prawdopodobnie wpłynął na to fakt, że nie był związany z obozem piłsudczyków, a w trakcie przewrotu majowego nie opowiedział się po stronie sanacji.

Po wojnie polsko-bolszewickiej Stawarz służył w Tarnowie, następnie w Baranowiczach. W stan spoczynku odszedł z dniem 30 września 1929 r. Osiedlił się najpierw w Prokocimiu, a potem w Krakowie. Podjął pracę jako urzędnik miejski. Podczas II wojny światowej działał w konspiracji. W Polsce Ludowej pracował jako magazynier w Zabierzowie i w Krakowskich Zakładach Przemysłu Dziewiarskiego.

Zmarł 19 października 1955 r. w wieku 66 lat, został pochowany na cmentarzu Rakowickim (kwatera LXV, rząd 11, grób 39).

Pułkownik (brygadier) Bolesław Roja dowódca 4. pułku piechoty Legionów

Był odznaczony orderami austriackimi: Signum Laudis i Krzyżem Zasługi Wojskowej III kl. z mieczami, oraz polskimi: Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921, Medalem Dziesięciolecia, Odznaką Honorową Oswobodzenia Krakowa i Odznaką „Orlęta”. W 1991 r. jego imieniem nazwano ulicę w Podgórzu.

Wykaz źródeł i literatury

OPRACOWANIA:

A. Chmiel, Oswobodzenie Krakowa 31 października 1918 roku, Kraków 1929

J. Czarnkowski, Kraków i Lwów w pocztówkach, Warszawa 2009

W. Komorowski, Ratusz krakowski, [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000

Kronika Krakowa, pod red. M.B. Michalika, Warszawa 1996

J.T. Nowak, Wieża Wolności 1918. W 90. rocznicę wyzwolenia Krakowa, Kraków 2008

Podgórze. Przewodnik, pod red. D. Rywczaka, Kraków 2016

Rola Krakowa w odzyskaniu niepodległości. Znaczenie Rady Regencyjnej w uformowaniu ustroju państwa polskiego, pod red. M. Jabłońskiego, Kraków 2017

M. Rożek, Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2012

Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Kraków, opr. O. Dybna, W. Brzoskwinia, Warszawa 2007

Zagadkowy Kraków, pod red. P. Hapanowicza, M. Niezabitowskiego, W. Passowicza, Kraków 2013

PRASA:

„Czas” 1918, nr 485

„Ilustrowany Kuryer Codzienny” 1918, nr 209

„Kurier Warszawski” 1933, nr 301

„Nowości Illustrowane” 1918, nr 44

ŹRÓDŁA:

K. Bąkowski, Kronika Krakowa od 1918 do 1923, Kraków 1925

A. Stawarz, Gdy Kraków kruszył pęta. Kartki z pamiętnika oswobodzenia Krakowa w 1918 r., Kraków 1939

STRONY INTERNETOWE:

http://stawarz.podgorze.pl (dostęp: wrzesień – październik 2018)

Informacje

Tekst

© Jan Cięciak, Gabriel Szuster

Źródła fotografii

Nagrodowe Archiwum Cyfrowe;

Muzeum Historyczne Miasta Karkowa

Zbiory prywatne Bogusława Sonika

Redakcja

Bogusław Sonik

Korekta

Barbara Skowrońska

Projekt i opracowanie graficzne

Magdalena Koziak-Podsiadło

Wydanie 1

Kraków 2018

ISBN 978–83–934277–9–6

Stowarzyszenie Maj77

ul. Grodzka 27/1

31–001 Kraków

Nakład 1000 egz.

Table of Contents

1. Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 27

2. Stacja kolejowa w Płaszowie

3. Willa Wisłockich przy placu Lasoty 3

4. Koszary przy ul. Kalwaryjskiej – plac Niepodległości

5. Dawne C.K. Gimnazjum Podgórskie

6. Zajazd pod Świętym Benedyktem

7. Siedziba dawnego C.K. Sądu w Podgórzu

8. Rynek Podgórski

9. Podgórskie mosty na Wiśle: most Krakusa (tzw. trzeci most) i most Podgórski (tzw. stary most)

10. Pomnik Grunwaldzki

11. Dawne koszary przy ul. Siemiradzkiego

12. Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego

13. Militärkommando – ul. Stradomska 12–14

14. Collegium Novum

15. Nieistniejący odwach na Rynku Głównym

16. Pałac Wielopolskich

17. Lotnisko w Rakowicach

Wykaz źródeł i literatury

Informacje